Ridaniye Muharebesi

22 Ocak 1517. Kahire'nin hemen dışı, Ridâniye.

Savaş Memlükler için kötü gidiyor. Ama Memlük Sultanı Tomanbay geri çekilmiyor.

En cesur askerlerinden bir birlik kuruyor. Osmanlı saflarının tam ortasına dalıyor. Hedefi tek: Yavuz Sultan Selim.

Bir çadıra ulaşıyor. Padişahın çadırı sanıyor. İçerideki Sadrazam Hadım Sinan Paşa hayatını kaybediyor.

Ama Selim orada değil.

Peki Osmanlı ordusu Mısır'ın kapısına nasıl geldi?

Beş ay önce, Ağustos 1516'da, Mercidâbık'ta Memlük Sultanı Kansu Gavri savaş alanında can vermişti. Suriye Osmanlı'ya geçmişti.

Kansu Gavri sefere çıkarken Kahire'yi yeğeni Tomanbay'a emanet etmişti. Tomanbay Çerkes kökenliydi. Sarayda yetişmiş, adım adım devletin en yüksek makamlarına yükselmişti. Adı Türkçe "tümen bey", yani on bin askerin başı anlamına geliyordu.

Kansu Gavri'nin ölümünden sonra Memlük sultanı ilan edildi.

Devraldığı tablo zordu. Suriye kaybedilmişti. Emirler bölünmüştü. Bazıları gizlice Osmanlı tarafına geçiyordu.

Selim, Tomanbay'a elçi gönderdi. Osmanlı üstünlüğünü tanımasını, paralarda ve hutbelerde Osmanlı padişahının adının anılmasını istedi.

İngilizce kaynaklara göre Tomanbay bu şartları kabule yakındı. Ama emirleri buna karşı çıktı. Osmanlı elçileri öldürüldü. Türkçe kaynaklar ise elçinin ölümünü doğrudan Tomanbay'a bağlar.

Artık geri dönüş yoktu.

Tomanbay, Emir Canberdi Gazâlî komutasında bir orduyu Gazze'ye gönderdi. Türkçe kaynaklara göre bu kuvvet 10.000 kişiydi. Ama Aralık 1516'da Han Yunus'ta Sadrazam Hadım Sinan Paşa'ya yenildi.

Yol açıktı. Ama önlerinde zorlu bir engel vardı: Sina Çölü.

Selim çöle girmeden önce Kudüs'ü ziyaret etti. Türkçe kaynaklara göre Osmanlı ordusu ardından çölü 13 günde, 3–16 Ocak 1517 arasında geçti.

Tomanbay'ın ilk planı cesurdu. Salihiye'ye kadar çıkıp çölden yorgun gelen Osmanlı ordusunu orada karşılamak istiyordu. Ama emirleri bunu da kabul etmedi. Kahire'nin hemen dışındaki Ridâniye'de siper kazıp beklemeyi seçtiler.

Tomanbay da hazırlıklarını orada yaptı. Türkçe kaynaklara göre Venediklilerden top ve silah alarak güçlü bir savunma hattı kurdu.

Osmanlı ordusu 20 Ocak'ta Kahire'ye birkaç saat mesafedeki Birketü'l-Hac'a ulaştı. İki gün sonra savaş başladı.

Memlük topları güçlüydü. Ama bir zayıflıkları vardı: yönleri sabitti.

Selim bunu fark etti. Ana ordu Memlük siperlerinin karşısına dikilirken, bir Osmanlı birliği Mukattam tepelerini aşarak Memlük ordusunun yanına ve arkasına dolandı.

Toplar yanlış yöne bakıyordu. Memlük savunma hattı bir anda işe yaramaz hâle geldi.

İşte tam bu anda Tomanbay o cesur baskını yaptı. Seçme adamlarıyla Osmanlı saflarını yararak çadırlara ulaştı. Sadrazam Sinan Paşa bu baskında hayatını kaybetti. Bir kaynağa göre onu Tomanbay bizzat öldürdü.

Ama savaşın sonucu değişmedi. Memlük ordusu dağıldı. Ridâniye kazanılmıştı.

Osmanlı ordusu Kahire'ye girdi. Türkçe kaynaklara göre Selim, şehri zarar vermeden almak için 25 Ocak'ta direniş göstermeden teslim olan bütün Memlüklerin affedileceğini ilan etti.

Ama Tomanbay pes etmedi.

Bir gece, bedevi müttefikleriyle şehre geri döndü. Zayıf Osmanlı garnizonunu geri püskürttü. Cuma hutbesi bir kez daha onun adına okundu.

Şehirde üç gün süren çok şiddetli sokak çatışmaları yaşandı. Türkçe kaynaklara göre şehir kısmen yıkıldı ve binlerce kişi öldü. Kahire'nin halkı bu savaşın en ağır bedelini ödeyenlerdendi.

Sonunda Osmanlı kuvvetleri şehri yeniden aldı. Tomanbay Nil'i geçip Gize'ye çekildi. Selim 4 Şubat 1517'de törenle Kahire'ye girdi.

Gize'den bir barış denemesi de yapıldı. İngilizce kaynaklara göre Tomanbay, Osmanlı ordusu çekilirse Selim'in üstünlüğünü tanımayı teklif etti. Ama emirleri yine araya girdi ve görüşmeye gelen Osmanlı heyetini öldürdü. Selim de buna karşılık esir 57 Memlük emirini idam ettirdi.

Orada da savaşmaya devam etti. Mart sonunda piramitlerin yakınında iki ordu yeniden karşılaştı. İki gün süren çarpışmadan sonra Tomanbay yine yenildi.

Bir zamanlar hayatını kurtardığı bir bedevi şeyhine sığındı. İngilizce kaynaklara göre bu şeyh onu Osmanlılara teslim etti.

Tomanbay zincirler içinde Selim'in huzuruna getirildi.

İngilizce kaynaklara göre esir sultan dimdik durdu. Elçilerin öldürülmesinde payı olmadığını söyledi. Halkının onuru ve bağımsızlığı için savaşmanın görevi olduğunu korkusuzca anlattı.

Bu kaynaklara göre Selim onu bağışlayıp İstanbul'a götürmeyi bile düşündü. Ama Hayır Bey ve Canberdi Gazâlî, Tomanbay yaşadıkça Osmanlı yönetiminin tehlikede olacağını söyledi.

Tomanbay 15 Nisan 1517'de Kahire'de, Bâbüzzüveyle kapısında asılarak idam edildi. Yaklaşık kırk yaşındaydı. Sadece üç buçuk ay hüküm sürmüştü.

Onunla birlikte iki buçuk asırlık Memlük Sultanlığı da tarihe karıştı.

Osmanlı için sonuçlar çok büyüktü. Mısır, Suriye ve Hicaz Osmanlı'ya bağlandı. Kutsal Emanetler İstanbul'a getirildi. Türkçe kaynaklara göre halifelik de Osmanlılara geçti. Osmanlı, Doğu Akdeniz'in ve Kızıldeniz'in hâkimi oldu.

Bugün Mısır'da Tomanbay'ın adını taşıyan sokaklar var. Yenilen ama teslim olmayan bir sultan olarak hatırlanıyor.

Ridâniye'de iki cesur hükümdar karşılaştı. Biri bir imparatorluk kurdu. Öbürü bir efsane oldu.