Susuz bir ordu
23 Mayıs 1040. Merv ile Serahs arasında, Dandanakan kalesinin önü.
Gazneli ordusu çölde yürüyor. Ağır zırhlı ve yorgun. Haftalardır doğru dürüst yiyecek bulamamış. Kuyuların yolu kesilmiş.
Etraflarında ise hızlı, hafif, durmadan saldırıp kaybolan atlılar var. Tuğrul ve Çağrı Beylerin Türkmenleri.
O gün akşam olmadan bir imparatorluk yıkılışa geçecek, bir başkası doğacak. Peki bu çöl, nasıl bir devletin beşiği oldu?
Yurt arayan iki kardeş
On birinci yüzyılın başı. Oğuz boylarından Selçuklular, Maveraünnehir'de tutunmaya çalışıyor.
Başlarında iki kardeş var: Tuğrul Bey ve Çağrı Bey. Amaçları belli. Boylarını yerleştirecek bir yurt bulmak.
1034'te Karahanlılar onları Maveraünnehir'den çıkardı. Selçuklular Harezm'e geçti ve oradaki Gazneli valisi Harun'un korumasına sığındı. Ama 1035'te Harun öldürüldü. Selçuklular yine yola düştü. Karakum Çölü'nü aşıp Horasan'ın kenarındaki Nesa'ya ulaştılar.
Horasan o sırada Gazneli Devleti'nin elindeydi. Hükümdarı Sultan Mesud bu yeni tehdidi duyunca komutanı İltuğdu'yu büyük bir orduyla Nesa'ya gönderdi.
İlk çarpışmayı Gazneliler kazandı. Ama ganimet yüzünden kendi aralarında çekişmeye başladılar. Tam o sırada Çağrı Bey geri döndü. Dağınık Gazneli ordusunu bozguna uğrattı.
Sultan Mesud geri adım atmak zorunda kaldı. Selçuklulara Horasan'daki üç şehri bıraktı: Dihistan, Nesa ve Ferava.
Yirmi yıllık mücadele
Ama bu bir son değil, bir başlangıçtı.
Türkçe Vikipedi'ye göre Selçuklularla Gazneliler arasındaki mücadele yaklaşık yirmi yıl sürdü. Çatışmaların çoğunu Selçuklular kazandı. Gaznelilere ait bazı şehirleri ele geçirdiler. Akınları Belh'e kadar uzandı.
Tuğrul ve Çağrı Beylerin kuvvetleri her yıl biraz daha büyüyordu. Gazne şehirlerini yağmalamaya başlamışlardı. Selçukluların bağımsız bir devlet gibi davranması ise Gaznelilerin itibarını ağır şekilde sarsıyordu.
Sultan Mesud bu tehlikeye kesin bir son vermek istedi. 1038'de zırhlı birliklerden oluşan güçlü ordusuyla Selçukluların üzerine sefere çıktı.
Zırhlılar ve bozkır atlıları
Bu savaş iki farklı savaş anlayışının karşılaşmasıydı.
Sultan Mesud'un ordusu ağır ve düzenliydi. Zırhlı birlikler, saray gulamları ve ağır yüklerle yürüyen bir ordu. İlginç bir ayrıntı: Gazneli ordusunun çekirdeği de Türklerden oluşuyordu. İngilizce Vikipedi bu orduyu "Gazneli Türkler" diye anar. Yani Dandanakan'da iki Türk gücü karşı karşıya gelecekti.
Karşılarında Selçuklu Türkmenleri vardı. Hızlıydılar, hafiftiler. Bozkırda ve çölde savaşmayı Gazneli ordusundan çok daha iyi biliyorlardı.
Gazneli ordusunun sayısı kaynaklarda verilmiyor. Selçuklular için ise İngilizce Vikipedi yaklaşık 16.000 asker rakamını verir.
Kum ve susuzluk
Sultan Mesud önce Nişabur'a yürüdü. 16 Ocak 1040'ta şehre girdi.
Ama Nişabur ağır tahribata uğramıştı. Şehirde yiyecek yoktu. Mesud çevre bölgelerden erzak getirtti ve Selçuklu topraklarında ilerlemeye başladı.
Yine de erzak bulamadı. Merv'e yürümeye karar verdi.
Ve Selçuklular tam da bunu bekliyordu.
Gazneli ordusu yürürken Türkmen atlıları sürekli saldırdı. Vurdular, kaçtılar, yeniden vurdular. Erzak yollarını kestiler. Ordunun su kuyularına ulaşmasını engellediler.
Her geçen gün Gazneli askerleri biraz daha aç, biraz daha susuz kaldı. Ordunun disiplini çözülmeye, morali çökmeye başladı.
22 Mayıs'ta ilk kırılma görüldü. Gazneli ordusundaki Türkmen atlılarının bir kısmı Selçukluların tarafına geçti. Bir çatışma yaşandı. Ama Mesud ordusunu yine de savaş düzenine soktu.
Kalenin önünde dağılan ordu
23 Mayıs 1040. Gazneli ordusu Dandanakan kalesine doğru yürürken Selçuklular hücuma geçti.
Gazneliler bu hücuma dayandı. Öğleye doğru kaleye ulaşabildiler.
Burada Sultan Mesud kritik bir karar verdi. Kalede konaklama teklifini reddetti. Ordusunun su sıkıntısını gidermek için yaklaşık 5 fersah ilerideki bir vahaya gidilmesini emretti.
Bu karar ordunun sonu oldu.
Tam bu sırada Türkçe Vikipedi'ye göre sultanın 375 saray gulamı ordudan ayrıldı. Selçukluların tarafına geçtiler. Daha önce kaçmış olanlarla birleştiler.
Sonra şiddetle hücuma kalktılar.
Yorgun, susuz ve moralsiz Gazneli ordusu bu darbeye dayanamadı. Dağıldı.
Türkçe Vikipedi'ye göre çarpışmalar toplam üç gün sürdü. İngilizce Vikipedi ise Gazneli ordusunun büyük kısmının Merv yakınlarında yok edildiğini yazar. Sultanın ordusu artık yoktu.
Kaynaklara göre Sultan Mesud yaklaşık 100 atlıyla kaçarak canını zor kurtardı. 21 Haziran 1040'ta Gazne'ye ulaştı.
Bir devletin doğum günü
Dandanakan Türk tarihinde tek bir anlamla anılır: Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu.
Zaferden sonra Selçuklu beyleri Tuğrul Bey'i Horasan Emiri ilan etti. Selçuklular kısa sürede Herat'ı, Sistan'ı ve Gur'u ele geçirdi. Belh'i kuşattılar. Gur'un yönetimi Selçuk Bey'in oğlu Musa Yabgu'ya verildi.
1047'ye gelindiğinde Nişabur'da Tuğrul Bey adına sikkeler basılıyordu. Üzerlerinde iki unvan vardı: "es-Sultanü'l-Muazzam" ve "Şehinşah."
Sultan Mesud için ise sonuç acı oldu. Tüm hazinesini alıp Hindistan'daki Lahor'a gitmek isterken yolda kendi askerleri tarafından yakalandı ve hapsedildi. Türkçe Vikipedi'ye göre 1041'de hapishanede yeğeni tarafından öldürüldü. Gazneliler Horasan'ı bir daha geri alamadı.
Yirmi yıl önce yurt arayan iki kardeş artık bir imparatorluğun sahibiydi.
Yolu Malazgirt'e, oradan Anadolu'ya uzanacak bir devlet bu çölde doğdu.